Γράφει η Μελίνα Τζάκου, , Ψυχολόγος - Ψυχαναλυτική/Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια, Ιδρύτρια & Επιστημονική Διευθύντρια του Κέντρου Ψυχικής Υγείας Άρκεσις

Η εμπιστοσύνη είναι η βάση για την ψυχική ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή. Στις σημερινές κοινωνίες, οι θεσμοί, όπως το σχολείο, η οικογένεια και η ιατρική κοινότητα, αποτελούν στηρίγματα που διαμορφώνουν την κοινή εμπειρία και προσφέρουν αίσθηση ασφάλειας και σταθερότητας. Αν όμως αυτή η εμπιστοσύνη χαθεί, οι ψυχολογικές και κοινωνικές συνέπειες είναι έντονες και συχνά δυσκολεύουν το άτομο να σχετίζεται, να αντέχει και να ελπίζει.
Η βασική εμπιστοσύνη και οι ρίζες της κρίσης
Η έννοια της βασικής εμπιστοσύνης (basic trust), όπως την ανέπτυξε ο Erik Erikson (Erikson, 1963), τοποθετείται στην πρώτη κρίσιμη φάση της ζωής. Το βρέφος, μέσα από τη σχέση με τους γονείς του, μαθαίνει να εμπιστεύεται τον κόσμο ή – αν η φροντίδα είναι ασυνεπής ή απρόσωπη – να αναπτύσσει βασική δυσπιστία. Αυτή η πρωταρχική εμπειρία καθορίζει τη μετέπειτα ικανότητα του ατόμου να σχετίζεται με πρόσωπα και θεσμούς. Αν λοιπόν οι γονείς μεταδίδουν στα παιδιά τους τη δυσπιστία ή ακόμα και την περιφρόνηση προς τους θεσμούς – το σχολείο, τη δικαιοσύνη, την επιστήμη – το παιδί μεγαλώνει χωρίς το αναγκαίο ψυχικό υπόβαθρο για να αντέξει τις δυσκολίες και τις απογοητεύσεις της ζωής.
Η κρίση αυτής της βασικής εμπιστοσύνης διαφαίνεται σήμερα σε πολλά επίπεδα. Οι γονείς συχνά δεν ενισχύουν τα παιδιά τους να αντέχουν και να ανέχονται τη διαφορά, την αντίθεση, την ιεραρχία. Αντί να βοηθήσουν το παιδί να διαχειριστεί το αίσθημα αδικίας ή ματαίωσης (μια αναπόφευκτη εμπειρία μέσα σε κάθε δομημένο σύστημα), σπεύδουν να αμφισβητήσουν τον θεσμό – για παράδειγμα, τον δάσκαλο – και να προστατεύσουν το παιδί από κάθε ενόχληση. Το αποτέλεσμα είναι η υπονόμευση της ψυχικής ανθεκτικότητας και η σταδιακή διάβρωση της εμπιστοσύνης σε κάθε μορφή αυθεντίας.
Η παρακμή του σεβασμού προς τους δασκάλους
Ένα από τα πλέον εμφανή σημεία της κρίσης εμπιστοσύνης στους θεσμούς είναι η απώλεια του σεβασμού προς τους εκπαιδευτικούς. Ο δάσκαλος, που κάποτε αποτελούσε πρότυπο αυθεντίας και γνώσης, σήμερα βιώνει απαξίωση όχι μόνο από τους μαθητές, αλλά συχνά και από τους ίδιους τους γονείς. Η αμφισβήτηση της κρίσης του δασκάλου, η συχνή παρέμβαση των γονέων σε εκπαιδευτικά θέματα, αλλά και η ευκολία με την οποία ένα παιδί μπορεί να παρακάμψει την ιεραρχία του σχολείου, αποδυναμώνουν τη θεσμική του θέση.
Αυτή η στάση έχει σημαντικές ψυχολογικές επιπτώσεις. Το παιδί που δεν μαθαίνει να σέβεται την ιεραρχία, δυσκολεύεται να αντέξει την απογοήτευση, να διαχειριστεί το αίσθημα αδικίας ή να αναπτύξει αυτοπειθαρχία. Σύμφωνα με τη θεωρία της ψυχαναλυτικής ανάπτυξης (Freud, 1923· Klein, 1957), η αποδοχή της διαφοράς και της οριοθέτησης είναι προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση της ταυτότητας και της ικανότητας για συμβίωση. Όταν, όμως, οι ενήλικες δεν στηρίζουν τον θεσμό του δασκάλου, μεταδίδουν στο παιδί το μήνυμα πως κάθε μορφή αυθεντίας είναι διαπραγματεύσιμη ή και περιττή.
Η δυσπιστία απέναντι στους γιατρούς και οι συνέπειες
Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα της σύγχρονης κρίσης εμπιστοσύνης είναι η στάση απέναντι στην ιατρική κοινότητα. Η διάδοση θεωριών συνωμοσίας, η αμφισβήτηση της επιστημονικής γνώσης και η προσφυγή σε μη εγκεκριμένες, συχνά επικίνδυνες θεραπείες, αποτελούν φαινόμενα με σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Ο ψυχαναλυτής Winnicott (1960) σημειώνει πως η εμπιστοσύνη στον ειδικό προϋποθέτει μια εσωτερικευμένη εμπειρία ασφάλειας και προστασίας. Όταν αυτή η εμπειρία λείπει, το άτομο δυσκολεύεται να παραδώσει τον έλεγχο, να δεχτεί τη φροντίδα ή και να ακολουθήσει οδηγίες που δεν κατανοεί πλήρως.
Η δυσπιστία προς τους γιατρούς συχνά οδηγεί το άτομο σε αναζήτηση “εναλλακτικών” θεραπειών ή αυτοσχέδιων λύσεων, αγνοώντας την επικινδυνότητα τέτοιων επιλογών. Η ψυχαναλυτική προσέγγιση θα ερμήνευε αυτή τη στάση ως άμυνα απέναντι στο άγχος της εξάρτησης και της αδυναμίας· μια προσπάθεια διατήρησης του ελέγχου μπροστά στην αβεβαιότητα και τον φόβο της αρρώστιας.
Η κρίση εμπιστοσύνης στο κράτος, τη δικαιοσύνη και τα ΜΜΕ
Η δυσπιστία δεν περιορίζεται στο σχολείο ή στην υγεία. Επεκτείνεται στο κράτος, τη δικαιοσύνη, τα μέσα ενημέρωσης, ακόμη και την ίδια την επιστήμη. Η αίσθηση ότι οι θεσμοί λειτουργούν μεροληπτικά, ότι δεν προστατεύουν το συλλογικό καλό, ενισχύει τον ατομικισμό και την απομόνωση. Ο Freud (1930) είχε ήδη επισημάνει πως η σχέση του ατόμου με τον πολιτισμό είναι ταυτόχρονα πηγή ασφάλειας και περιορισμού. Όταν, όμως, η ισορροπία αυτή διαταράσσεται, το άτομο αναδιπλώνεται σε ατομικές λύσεις, συχνά εις βάρος του κοινού καλού.
Σε αυτό το πλαίσιο, η διάδοση ψευδών ειδήσεων και θεωριών συνωμοσίας αποτελεί μια ασυνείδητη προσπάθεια να αποκατασταθεί η αίσθηση ελέγχου σε έναν κόσμο που φαντάζει αδιαφανής και απειλητικός. Ο Bion (1962), εξετάζοντας τις ομάδες, περιγράφει πώς, σε περιόδους κρίσης, κυριαρχούν πρωτόγονες άμυνες, όπως η διάσπαση και η προβολή, που ενισχύουν τη δυσπιστία και το αίσθημα απειλής.
Η επίδραση στην ψυχική υγεία και τις σχέσεις
Η απώλεια της εμπιστοσύνης στους θεσμούς έχει άμεσες ψυχικές συνέπειες. Η αίσθηση ότι κανείς δεν προστατεύει, ότι δεν υπάρχει σταθερότητα ή δικαιοσύνη, γεννά άγχος, ανασφάλεια και συχνά καταθλιπτικά ή παρανοϊκά συναισθήματα. Η ψυχαναλυτική θεωρία τονίζει πως η εμπιστοσύνη αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη της ελπίδας και της δημιουργικότητας (Erikson, 1963). Χωρίς αυτή, το άτομο εγκλωβίζεται σε φαύλους κύκλους αμφισβήτησης και ανασφάλειας, δυσκολεύεται να σχετιστεί ουσιαστικά και να βιώσει την αίσθηση του «ανήκειν».
Ταυτόχρονα, οι διαπροσωπικές σχέσεις επιβαρύνονται. Όταν κυριαρχεί η καχυποψία και η αμφισβήτηση κάθε μορφής ορίου ή αυθεντίας, οι σχέσεις γίνονται εύθραυστες, επιφανειακές, συχνά ανταγωνιστικές. Η ψυχαναλυτική θεωρία του αντικειμενότροπου δεσμού (object relations theory) υποστηρίζει ότι η ικανότητα του ατόμου να σχετίζεται λειτουργικά εξαρτάται από τις πρώιμες εμπειρίες εμπιστοσύνης και ασφάλειας (Klein, 1932· Winnicott, 1965).
Η ψυχαναλυτική ανάγνωση της κρίσης εμπιστοσύνης
Η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς δεν είναι απλώς κοινωνικό ή πολιτικό φαινόμενο, αλλά βαθιά ψυχικό. Πίσω από κάθε πράξη αμφισβήτησης ή υπονόμευσης ενός θεσμού, κρύβεται συχνά η δυσκολία του ατόμου να αντέξει την αβεβαιότητα, την εξάρτηση, την ανάγκη για οριοθέτηση. Η ψυχαναλυτική προσέγγιση, με τα εργαλεία της κατανόησης του ασυνειδήτου, μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε πώς η δυσπιστία προς τον «άλλον» – είτε πρόκειται για τον δάσκαλο, τον γιατρό, το δικαστή, το κράτος – είναι τελικά δυσπιστία προς τον εαυτό, προς την ίδια την ικανότητα να σχετιστούμε και να αντέξουμε τη συνύπαρξη.
Εν κατακλείδι, η ανάκτηση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς απαιτεί όχι μόνο διαρθρωτικές αλλαγές, αλλά και βαθιές ψυχικές διεργασίες. Η ενίσχυση της βασικής εμπιστοσύνης, η αποκατάσταση του σεβασμού προς την αυθεντία, η εκμάθηση της ανθεκτικότητας και της ανεκτικότητας στη διαφορά, είναι προϋποθέσεις για τη συλλογική και ατομική ψυχική υγεία. Όπως επισημαίνει ο Erikson (1963), «η ελπίδα γεννιέται από την εμπιστοσύνη». Χωρίς αυτή, κάθε θεσμός, όσο άρτια κι αν είναι δομημένος, παραμένει κενός περιεχομένου.
Τετάρτη, 18 Νοεμβρίου 2026
Υπηρεσίες
Στο Κέντρο μας προσφέρουμε υπηρεσίες ατομικής και ομαδικής ψυχοθεραπείας για ενήλικες, εφήβους και παιδιά, θεραπεία ζεύγους, συμβουλευτική γονέων, και εξειδικευμένη ψυχιατρική υποστήριξη.
Ατομική Ψυχοθεραπεία Ενηλίκων
Μέσα από την προσωπική διαδικασία της ατομικής ψυχοθεραπείας, οι θεραπευόμενοι βρίσκουν έναν ασφαλή χώρο όπου μπορούν να μιλήσουν ανοιχτά για ό,τι τους απασχολεί, να κατανοήσουν καλύτερα τον εαυτό του
ΠερισσότεραΑτομική Ψυχοθεραπεία Παιδιών και Εφήβων
Η ατομική ψυχοθεραπεία παιδιών και εφήβων προσφέρει ένα ασφαλές και υποστηρικτικό περιβάλλον, προσαρμοσμένο στις ανάγκες και τις προκλήσεις της κάθε ηλικίας. Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, τα παι
ΠερισσότεραΑτομική Ψυχοθεραπεία για Ανέργους, Φοιτητές και Ευπαθείς Ομάδες
Η ψυχοθεραπεία είναι μια πραγματικά πολύτιμη επένδυση στον εαυτό μας. Ωστόσο, κατανοούμε ότι το κόστος μπορεί κάποιες φορές ν’ αποτελεί εμπόδιο, ιδιαίτερα για όσους ανήκουν σε ευάλωτες ομάδες.
ΠερισσότεραΕπικοινωνία
Επικοινωνήστε μαζί μας για να συζητήσουμε οποιαδήποτε απορία τυχόν έχετε σχετικά με τις Υπηρεσίες μας ή για να κλείσετε ραντεβού.
Τηλέφωνο
Ωράριο
- Δευ - Παρ 9 πμ - 9 μμ
AMEA
- Διαθέτουμε εύκολη πρόσβαση για άτομα με αναπηρία, με ράμπες για καροτσάκια και κατάλληλα διαμορφωμένες εισόδους και χώρους.