«Νιώθω ενοχές όταν δεν κάνω τίποτα»: Πώς να μάθουμε να ξεκουραζόμαστε πραγματικά

Γράφει η Ειρήνη Μάγειρα, Ψυχολόγος - Εκπαιδευόμενη Ψυχοδυναμική/Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεύτρια, Συνεργάτιδα του Κέντρου Ψυχικής Υγείας Arkesis

Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται από πολύ έντονους ρυθμούς στην καθημερινή μας ζωή, και στην εποχή αυτή της διαρκούς παραγωγικότητας, το να μην κάνουμε τίποτα, όταν αυτό μας επιτρέπεται, μπορεί να μοιάζει με αποτυχία ή παράβαση. «Νιώθω ενοχές όταν δεν κάνω τίποτα»‧ μια φράση που μπορεί να μοιάζει απλή αλλά ίσως να κρύβει πολλά περισσότερα από μια δυσκολία στο να χαλαρώσουμε. Δεν είναι λίγες οι φορές όπου όταν έχουμε λίγο χρόνο ελεύθερο, αντί να ανακουφιστούμε, σκεφτόμαστε όλα όσα «θα έπρεπε» να κάνουμε‧ να δουλέψουμε λίγο ακόμα, να τακτοποιήσουμε το σπίτι, να βρεθούμε με κάποιον που έχουμε καιρό να δούμε επειδή «πρέπει» κ.α. Φαίνεται έτσι πως η αδράνεια και η ξεκούραση ενεργοποιούν άγχος και ενοχή και αυτό ίσως να οφείλεται στο γεγονός ότι πολλές φορές η αξία μας συνδέεται, συνειδητά ή ασυνείδητα, με όλα όσα καταφέρνουμε, παράγουμε και προσφέρουμε, είτε για τον εαυτό μας είτε για τους άλλους.

 Όλη την εβδομάδα περιμένουμε το Σαββατοκύριακο να φτάσει και όλο τον χρόνο περιμένουμε τις διακοπές να έρθουν για να ξεκουραστούμε, κι όταν έρχεται τελικά η στιγμή αυτή, δυσκολευόμαστε πολύ να απολαύσουμε τις στιγμές αυτές της ηρεμίας. Αντιθέτως, εμφανίζεται μια εσωτερική ανησυχία: «Μήπως δεν κάνω αρκετά;», «Μήπως χάνω χρόνο;», κι αυτό όχι επειδή κάνουμε κάτι πραγματικά κακό. Καμία συνέπεια δεν θα υπάρξει επειδή περάσαμε ένα απόγευμα στον καναπέ, ωστόσο η ενοχή βιώνεται πραγματικά, σχεδόν σαν να υπάρχει κάποιος κανόνας που παραβιάζουμε, επειδή επιλέγουμε να μην είμαστε παραγωγικοί. Είναι σημαντικό να διαχωρίσουμε την επιθυμία του να είμαι δραστήριος από την ανάγκη να είμαι δραστήριος για να νιώθω καλά με εμένα. Στην δεύτερη περίπτωση, η παραγωγικότητα αποτελεί μονάχα έναν τρόπο αξιολόγησης του εαυτού μας. Προκύπτει λοιπόν το ερώτημα «Γιατί χρειάζομαι να κάνω για να νιώθω ότι είμαι;».

Εδώ μπαίνει να απαντήσει μια πολύ εσωτερική φωνή του καθενός, μια φωνή που απαιτεί και τιμωρεί, το Υπερεγώ. Μια φωνή που είναι τόσο αυστηρή και απαιτητική, δεν αφήνει κανένα περιθώριο επιλογής πέρα από το «πρέπει», άρα στην προκειμένη περίπτωση «πρέπει να είμαι παραγωγικός για να είμαι καλός». Οτιδήποτε πέρα από αυτό, θεωρείται ασυνείδητα παραβίαση αυτής της εσωτερικής απαίτησης και δημιουργεί μεγάλη ενοχή και στρές. Συνήθως, όταν από μικροί έχουμε μάθει να επιβραβευόμαστε μόνο όταν είμαστε «καλοί», δηλαδή όταν ανταποκρινόμαστε στις προσδοκίες και στις απαιτήσεις είτε γονέων είτε δασκάλων, τότε κατασκευάζουμε την πεποίθηση ότι «είμαι καλός όταν τα καταφέρνω», μια πεποίθηση που συνεχίζει και λειτουργεί ακόμα κι όταν δεν υπάρχει κανείς απέναντί μας να μας αξιολογήσει. Έτσι, το υπερεγώ αυτό, μπορεί να κάνει την ξεκούραση πολλές φορές να φαντάζει ηθικό ελάττωμα‧ όχι δηλαδή, απλά, «Θα μπορούσα να είμαι πιο παραγωγικός», αλλά «Είμαι τεμπέλης», «Δεν είμαι αρκετός» κ.α. Γίνεται λοιπόν κατανοητό ότι η ενοχή δεν αφορά πραγματικά το ότι κάτσαμε ένα ολόκληρο απόγευμα στον καναπέ, αλλά αφορά στο πώς έχουμε μάθει να αξιολογούμε τον εαυτό μας.

 Όλη αυτή η αυστηρότητα όμως, ίσως κάποιες φορές ασυνείδητα να μας διευκολύνει και εν τέλει η συνεχής απασχόληση με κάτι, να λειτουργεί αμυντικά. Είναι σίγουρα πολύ δύσκολο το να αντέξουμε όλα όσα νιώθουμε και βιώνουμε πραγματικά, και το να είμαστε μόνιμα δραστήριοι σίγουρα περιορίζει τον χρόνο που θα μπορούσαμε να έχουμε «μόνοι». Το «μόνος» δεν αφορά πάντα το αν έχω κάποιον δίπλα μου στο δωμάτιο ή όχι, αλλά το να είμαι σε επαφή την ίδια στιγμή με τον εαυτό μου και με τα συναισθήματά μου. Όταν είμαστε διαρκώς απασχολημένοι δεν χρειάζεται μείνουμε μόνοι με την ανησυχία, το άγχος, την αβεβαιότητα, την θλίψη, το εσωτερικό κενό. Η αδράνεια μας φέρνει συνήθως σε επαφή με πράγματα, από τα οποία η δραστηριότητα μας προστατεύει. Ο Winnicott έχει μιλήσει για «την ικανότητα να είμαι μόνος». Η πραγματική ξεκούραση δεν αφορά μόνο το να μην εργάζομαι, αλλά το να μπορώ να υπάρχω χωρίς να χρειάζεται να κάνω κάτι για να αισθάνομαι εντάξει με τον εαυτό μου. Επομένως η ξεκούραση δεν είναι τεμπελιά, αλλά μια ψυχική ικανότητα του εαυτού.

 Πώς όμως μαθαίνουμε τελικά να ξεκουραζόμαστε; Σίγουρα όχι προσπαθώντας να διώξουμε την ενοχή, αλλά περισσότερο προσπαθώντας να την αντέξουμε χωρίς να υπακούμε σε αυτήν και σε ότι μας επιβάλλει. Ίσως είναι προτιμότερο να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε αυτήν την ενοχή καθώς και τι σημαίνει για εμάς, δηλαδή «Τι με κάνει να νιώθω ότι δεν μπορώ να καθίσω;». Έτσι η ενοχή, από κάτι που πρέπει απλώς να εξαφανιστεί, γίνεται αντικείμενο παρατήρησης. Το ίδιο συμβαίνει και με την αυστηρή εσωτερική φωνή, αυτή του υπερεγώ, η οποία είναι σημαντικό να αντιληφθούμε ότι, συνήθως, δεν ταυτίζεται με την πραγματική μας επιθυμία. Έτσι, θα ήταν βοηθητικό να αρχίζουμε να δημιουργούμε χώρο μεταξύ του «πρέπει» και του «θέλω». Όλα αυτά προϋποθέτουν εκ μέρους μας ψυχική επεξεργασία, η οποία μακροπρόθεσμα, μας βοηθάει να αντέξουμε περισσότερο και αυτές τις στιγμές που είμαστε μόνοι με τα συναισθήματα και τις σκέψεις μας, οι οποίες στιγμές ίσως να φαντάζουν δύσκολες στο σήμερα.

 Η ικανότητα να μπορούμε να ξεκουραζόμαστε πραγματικά ξεπερνάει ενοχές και επιβεβλημένα «πρέπει» και αφορά στην κατανόηση του ότι μπορώ να υπάρχω χωρίς να χρειάζεται διαρκώς να προσφέρω, να παράγω και να αποδεικνύω την αξία μου. Δεν χρειάζεται κάθε στιγμή κάθε ημέρας να έχει έναν σκοπό ούτε η ξεκούραση να έχει ως αυτοσκοπό το ότι «Θα ξεκουραστώ σήμερα για να μπορώ να είμαι πιο παραγωγικός αύριο». Μπορεί να έχει αξία από μόνη της. Ίσως λοιπόν η πραγματική ξεκούραση να αρχίζει όταν παύουμε να χρειάζεται να την κερδίσουμε‧ όταν μπορούμε να αποδεχτούμε ότι η αξία μας δεν μειώνεται όταν κάνουμε λιγότερα, ούτε αυξάνεται όταν κάνουμε περισσότερο‧ και ίσως εκεί ξεκινάει η πραγματική ψυχική ελευθερία.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο psychology.gr

Δευτέρα, 19 Οκτωβρίου 2026