Η Αυγουστιάτικη ψευδαίσθηση της αναπλήρωσης: Όταν η γονεϊκή απουσία συναντά την εξάντληση και την ενοχή

Ο Αύγουστος έχει ταυτιστεί πολιτισμικά με την ξεκούραση, την οικογενειακή συνύπαρξη και την επιστροφή σε έναν πιο «ανθρώπινο» ρυθμό ζωής. Είναι ο μήνας που οι περισσότεροι γονείς περιμένουν ως μια ευκαιρία να αναπληρώσουν τον χρόνο που στερήθηκαν τα παιδιά τους κατά τη διάρκεια του έτους αλλά και να ξεκουραστούν. Οι διακοπές μοιάζουν να υπόσχονται ότι η σχέση θα αποκατασταθεί, ότι οι ελλείψεις θα καλυφθούν και ότι η οικογένεια θα ξαναβρεί τη χαμένη της ισορροπία.

Ωστόσο, από την κλινική εμπειρία γίνεται φανερό ότι ο Αύγουστος δεν λειτουργεί πάντοτε ως περίοδος αποκατάστασης. Συχνά αποτελεί τον μήνα κατά τον οποίο αναδύονται με μεγαλύτερη ένταση οι ψυχικές συνέπειες μιας ολόκληρης χρονιάς συναισθηματικής απομάκρυνσης, χρόνιας κόπωσης και συσσωρευμένης ενοχής. Η εγγύτητα που προσφέρουν οι διακοπές δεν εξαλείφει αυτόματα ό,τι απουσίαζε τους προηγούμενους μήνες. Αντίθετα, πολλές φορές το καθιστά περισσότερο ορατό.

Αυτό που συχνά λείπει από τις σύγχρονες συζητήσεις γύρω από τη γονεϊκότητα είναι η διάκριση ανάμεσα στη φυσική και τη συναισθηματική παρουσία. Ένας γονέας μπορεί να εργάζεται ασταμάτητα για να εξασφαλίσει τις καλύτερες δυνατές συνθήκες ζωής για το παιδί του, αλλά ταυτόχρονα να είναι ψυχικά εξαντλημένος και συναισθηματικά μη διαθέσιμος. Η απουσία αυτή δεν αποτελεί επιλογή ούτε ένδειξη μειωμένης αγάπης. Είναι, συχνά, το αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που απαιτεί συνεχή παραγωγικότητα και αφήνει ελάχιστο χώρο για ψυχική επεξεργασία.

Ο Bion (1962) περιέγραψε τη λειτουργία του γονέα ως εκείνη του «περιέκτη» των συναισθημάτων του παιδιού. Το παιδί προβάλλει στον γονέα τις αγωνίες, τους φόβους και τις ακατέργαστες συγκινήσεις του, και ο γονέας καλείται να τις μεταβολίσει και να τις επιστρέψει σε μια μορφή που μπορεί να γίνει ανεκτή. Πρόκειται για μια εξαιρετικά απαιτητική ψυχική εργασία, η οποία προϋποθέτει ότι ο ίδιος ο γονέας διαθέτει επαρκή ψυχικά αποθέματα.

Στη σύγχρονη πραγματικότητα, όμως, αυτά τα αποθέματα συχνά εξαντλούνται πριν ακόμη ολοκληρωθεί η εργάσιμη ημέρα. Η εργασία δεν τελειώνει πλέον με την αποχώρηση από το γραφείο. Τα ηλεκτρονικά μηνύματα, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και η διαρκής διαθεσιμότητα έχουν καταργήσει τα όρια ανάμεσα στον επαγγελματικό και στον οικογενειακό χρόνο. Έτσι, πολλοί γονείς βρίσκονται στο σπίτι, χωρίς όμως να μπορούν πραγματικά να κατοικήσουν ψυχικά μέσα σε αυτό. Το σώμα επιστρέφει, αλλά ο νους παραμένει εγκλωβισμένος στις απαιτήσεις της ημέρας.

Η ποιότητα της γονεϊκής παρουσίας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τον διαθέσιμο χρόνο. Η θεωρία της συναισθηματικής διαθεσιμότητας υποστηρίζει ότι η ανάπτυξη ενός ασφαλούς δεσμού εξαρτάται από την ικανότητα του γονέα να ανταποκρίνεται με ευαισθησία στα συναισθήματα του παιδιού (Biringen, 2008). Έρευνες δείχνουν ότι ακόμη και περιορισμένες χρονικά αλληλεπιδράσεις μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά όταν χαρακτηρίζονται από πραγματική ψυχική παρουσία (Siegel & Bryson, 2020).

Ο Winnicott (1953) μας υπενθυμίζει ότι το παιδί δεν έχει ανάγκη από έναν τέλειο γονέα αλλά από έναν «αρκετά καλό γονέα». Η έννοια αυτή αποκτά σήμερα ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι γονείς καλούνται να ανταποκριθούν σε αντικρουόμενες απαιτήσεις: να είναι επαγγελματικά επιτυχημένοι, οικονομικά επαρκείς, συναισθηματικά διαθέσιμοι, διαρκώς ενημερωμένοι και ταυτόχρονα ακούραστοι.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι διαφορετική καθώς οι περισσότεροι γονείς φτάνουν στον Αύγουστο ψυχικά εξαντλημένοι. Η εξάντληση αυτή δεν αφορά μόνο τη σωματική κόπωση. Τα τελευταία χρόνια η διεθνής βιβλιογραφία έχει αναδείξει έναν όρο που περιγράφει με ακρίβεια αυτό που πολλοί γονείς βιώνουν αλλά δυσκολεύονται να ονοματίσουν, τη γονεϊκή εξουθένωση (parental burnout). Οι Mikolajczak, Gross και Roskam (2019) περιγράφουν το parental burnout ως μια κατάσταση χρόνιας συναισθηματικής εξάντλησης που σχετίζεται αποκλειστικά με τον γονεϊκό ρόλο και χαρακτηρίζεται από τέσσερα βασικά στοιχεία, έντονη κόπωση, συναισθηματική αποστασιοποίηση από το παιδί, απώλεια της ευχαρίστησης που συνοδεύει τη γονεϊκότητα και αίσθηση ότι ο γονέας δεν είναι πλέον ο άνθρωπος που ήταν κάποτε. Πρόκειται για μια κατάσταση που δεν ταυτίζεται με την κατάθλιψη ούτε με το εργασιακό burnout, αν και συχνά συνυπάρχει με αυτά. Η ιδιαιτερότητά της έγκειται στο ότι αφορά τη σχέση με το ίδιο το παιδί, γεγονός που γεννά έντονα αισθήματα ντροπής και ενοχής. Οι περισσότεροι γονείς δεν θα μιλήσουν εύκολα για αυτήν την εμπειρία, καθώς φοβούνται ότι θα χαρακτηριστούν ανεπαρκείς ή ότι η αγάπη τους προς το παιδί θα τεθεί υπό αμφισβήτηση.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η μεγάλη ψυχική παγίδα του Αυγούστου. Όταν ο χρόνος ξαφνικά γίνεται περισσότερος, πολλοί γονείς επιχειρούν –ασυνείδητα– να αποκαταστήσουν όσα θεωρούν ότι στέρησαν από τα παιδιά τους κατά τη διάρκεια της χρονιάς. Η ενοχή μετατρέπεται σε υπερπροσφορά. Ο γονέας δυσκολεύεται να ματαιώσει, να αρνηθεί, να απογοητεύσει. Επιτρέπει περισσότερες ώρες οθόνης, περισσότερα γλυκά, περισσότερες αγορές, περισσότερες εξόδους, περισσότερες παραχωρήσεις. Όχι επειδή πιστεύει πραγματικά ότι αυτές ωφελούν το παιδί, αλλά επειδή νιώθει ότι έτσι εξισορροπεί μια εσωτερική έλλειψη. Η ψυχαναλυτική θεωρία περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως μια μορφή υπεραναπλήρωσης. Η ενοχή, όταν δεν μπορεί να αναγνωριστεί και να υποστεί ψυχική επεξεργασία, μετατρέπεται σε πράξη. Ο γονέας δεν αντέχει να βλέπει το παιδί ματαιωμένο, επειδή η ματαίωση ενεργοποιεί τη δική του αίσθηση αποτυχίας. Έτσι, κάθε «όχι» βιώνεται σαν προσωπική απόρριψη του παιδιού και όχι ως μια φυσιολογική πλευρά της γονεϊκής λειτουργίας. Η Melanie Klein (1937) περιέγραψε την ώριμη ενοχή ως μια δύναμη που κινητοποιεί την επανόρθωση των σχέσεων. Όταν όμως η ενοχή γίνεται υπερβολική, παύει να οδηγεί σε ουσιαστική επανόρθωση και μετατρέπεται σε άγχος. Ο γονέας δεν αποκαθιστά τη σχέση· προσπαθεί να ανακουφίσει τον εαυτό του.

Αυτό έχει άμεσες συνέπειες στη λειτουργία των ορίων. Στη σύγχρονη δημόσια συζήτηση, τα όρια συχνά παρουσιάζονται ως μια τεχνική διαχείρισης της συμπεριφοράς. Στην πραγματικότητα, από ψυχαναλυτική σκοπιά, τα όρια έχουν πολύ βαθύτερη λειτουργία. Πρωτίστως υπάρχουν για να οργανώσουν τον εσωτερικό κόσμο του παιδιού και όχι για να το ελέγξουν. Ο Winnicott (1965) περιγράφει το περιβάλλον που δημιουργεί ο γονέας ως ένα holding environment, ένα ψυχικό πλαίσιο μέσα στο οποίο το παιδί μπορεί να βιώσει ακόμη και τα πιο έντονα συναισθήματα χωρίς να φοβάται ότι θα διαλυθεί. Τα όρια αποτελούν μέρος αυτού του πλαισίου. Είναι η απόδειξη ότι υπάρχει ένας ενήλικας αρκετά σταθερός ώστε να αντέξει τον θυμό, την απογοήτευση και τη ματαίωση του παιδιού χωρίς να αποσύρεται ή να καταρρέει.

Για τον λόγο αυτό, η απουσία ορίων δεν ισοδυναμεί με περισσότερη ελευθερία γιατί το αποτέλεσμα είναι να δημιουργεί μεγαλύτερο άγχος. Το παιδί δεν αναζητά μόνο ευχαρίστηση αλλά και έναν ενήλικα που μπορεί να το προστατεύσει ακόμη και από τις ίδιες του τις παρορμήσεις. Όταν κάθε επιθυμία ικανοποιείται, το παιδί μένει μόνο απέναντι στην παντοδυναμία του. Και η παντοδυναμία, όσο ελκυστική κι αν φαίνεται, αποτελεί μία από τις πιο αγχογόνες εμπειρίες της παιδικής ηλικίας.

Επιπλέον, η αυξημένη συνύπαρξη του Αυγούστου φέρνει συχνά στην επιφάνεια και μια ακόμη δυσκολία. Πολλά παιδιά εμφανίζουν περισσότερα ξεσπάσματα, αντιδραστικότητα ή έντονη προσκόλληση ακριβώς τη στιγμή που οι γονείς περίμεναν ότι «επιτέλους θα ηρεμήσουν». Η πρώτη σκέψη είναι συχνά ότι «το παιδί δοκιμάζει τα όριά μας». Από ψυχαναλυτική σκοπιά, όμως, θα μπορούσαμε να το διατυπώσουμε διαφορετικά. Το παιδί δοκιμάζει τη διαθεσιμότητα της σχέσης. Σαν να ρωτά ασυνείδητα: «Είσαι εδώ; Θα συνεχίσεις να είσαι εδώ ακόμη κι όταν θυμώσω; Αν σε χρειαστώ, θα αντέξεις ή θα απομακρυνθείς ξανά;» Πίσω από πολλές αντιδράσεις δεν βρίσκεται η πρόθεση χειρισμού, αλλά η ανάγκη επιβεβαίωσης της σχέσης.

Ο Daniel Stern (1985) υποστήριξε ότι η αίσθηση του εαυτού οικοδομείται μέσα από χιλιάδες μικρές στιγμές συναισθηματικού συντονισμού. Δεν είναι οι μεγάλες εκδρομές ούτε οι ακριβές διακοπές που συγκροτούν την ψυχική μνήμη του παιδιού. Είναι οι στιγμές κατά τις οποίες ο γονέας κοιτάζει πραγματικά, ακούει πραγματικά και ανταποκρίνεται αυθεντικά. Αυτό ίσως αποτελεί και τη μεγαλύτερη παρανόηση της εποχής μας. Έχουμε ταυτίσει την καλή γονεϊκότητα με την υπερπαραγωγή εμπειριών, ενώ η ψυχική ανάπτυξη εξακολουθεί να θεμελιώνεται σε κάτι πολύ πιο απλό: στη σταθερή εμπειρία ότι υπάρχει κάποιος διαθέσιμος να μας σκεφτεί.

Ο Αύγουστος, επομένως, δεν χρειάζεται να γίνει ένας μήνας αποπληρωμής του «συναισθηματικού χρέους» προς τα παιδιά. Καμία σχέση δεν θεραπεύεται μέσα από την υπερβολή. Οι σχέσεις αποκαθίστανται όταν οι άνθρωποι μπορούν να αντέχουν την ατέλειά τους. Ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση για τον σύγχρονο γονέα δεν είναι να βρει περισσότερο χρόνο. Είναι να συμφιλιωθεί με το γεγονός ότι δεν θα είναι ποτέ ο τέλειος γονέας. Ότι θα κουραστεί, θα απουσιάσει, θα κάνει λάθη, θα θυμώσει και θα ματαιώσει. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι η απουσία αυτών των εμπειριών αλλά η δυνατότητα να επιστρέφει στη σχέση. Όπως έγραφε ο Winnicott, το παιδί δεν μεγαλώνει χάρη στην τελειότητα του γονέα, αλλά χάρη στην αξιοπιστία της παρουσίας του.

Ίσως, το πολυτιμότερο δώρο του Αυγούστου να μην είναι ο χρόνος που έχουμε στη διάθεσή μας, αλλά η ευκαιρία να σταματήσουμε να προσπαθούμε να αναπληρώσουμε όσα χάθηκαν και να αρχίσουμε να κατοικούμε πραγματικά στις σχέσεις μας. Με όρια που προστατεύουν, με παρουσία που δεν εξαντλείται στην φυσική εγγύτητα και με την αποδοχή ότι η αυθεντική γονεϊκότητα δεν γεννιέται από την ενοχή, αλλά από τη δυνατότητα του γονέα να σκέφτεται, να αντέχει και να παραμένει ψυχικά διαθέσιμος.

 

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο LinkedIn Newsletter "Ελεύθεροι Συνειρμοί".

 

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. Heinemann.

Biringen, Z. (2008). The Emotional Availability (EA) Scales Manual (4th ed.). Emotional Availability Inc.

Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent–Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.

Holden, G. W. (2020). Parenting: A Dynamic Perspective (3rd ed.). Thousand Oaks, Sage Publications.

Klein, M. (1937). Love, Guilt and Reparation and Other Works (1921–1945). Hogarth Press. (Έκδοση 1975).

Mikolajczak, M., Gross, J. J., & Roskam, I. (2019). Parental burnout: What is it, and why does it matter? Clinical Psychological Science, 7(6), 1319–1329. https://doi.org/10.1177/2167702619858430

Roskam, I., & Mikolajczak, M. (2021). Parental burnout: Moving the focus from children to parents. New Directions for Child and Adolescent Development, 174, 7–13. https://doi.org/10.1002/cad.20376

Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2020). The Power of Showing Up: How Parental Presence Shapes Who Our Kids Become and How Their Brains Get Wired. Ballantine Books.

Stern, D. N. (1985). The Interpersonal World of the Infant: A View from Psychoanalysis and Developmental Psychology. Basic Books.

Winnicott, D. W. (1953). Transitional objects and transitional phenomena. International Journal of Psychoanalysis, 34, 89–97.

Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment: Studies in the Theory of Emotional Development. Hogarth Press.

Winnicott, D. W. (1971). Playing and Reality. Tavistock Publication

Παρασκευή, 21 Αυγούστου 2026