Γιατί οι άνθρωποι αντιστέκονται στην αυτογνωσία;

Οι άνθρωποι σπάνια κλείνουν τα μάτια στην αυτογνωσία επειδή είναι αδαείς. Αντιστέκονται γιατί η αλήθεια κοστίζει ακριβά. Το μυαλό δεν κρύβει πράγματα τυχαία, αλλά θάβει βαθιά αυτό που κάποτε φαινόταν αφόρητο. Στην Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεία, αυτή η αντίσταση δεν αντιμετωπίζεται σαν πείσμα ή αποτυχία, αλλά ως προστασία. Κάθε αμυντικός μηχανισμός που επιστρατεύεται είναι, στον πυρήνα του, μια πράξη ψυχολογικής επιβίωσης.

Μια θεραπευόμενη μου είπε κάποτε «Δεν καταλαβαίνω γιατί σε κάθε μου σχέση καταλήγω να νιώθω ολομόναχη και εγκαταλελειμμένη». Διανοητικά καταλάβαινε το μοτίβο, συναισθηματικά όμως δεν μπορούσε να αντέξει το νόημά του. Επέλεγε ξανά και ξανά συντρόφους απόμακρους, ανθρώπους συναισθηματικά μη διαθέσιμους, συγκρατημένους, δύσκολους στην προσέγγιση. Συνειδητά το ονόμαζε «κακή τύχη», ασυνείδητα, ξαναζούσε τη συναισθηματική ατμόσφαιρα της παιδικής ηλικίας, έναν πατέρα που ήταν σωματικά παρών αλλά συναισθηματικά απών. Ο οικείος πόνος της απογοήτευσης για εκείνη ήταν «ασφαλέστερος» από την πιθανότητα της «άγνωστης» αληθινής εγγύτητας. Αυτή είναι μια από τις τραγωδίες του ασυνείδητου, οι άνθρωποι δεν αναζητούν την ευτυχία, αναζητούν την οικειότητα. Ακόμα και ο πόνος μπορεί να γίνει μια παράξενη παρηγοριά όταν μοιάζει με τον συναισθηματικό κόσμο στον οποίο κάποιος έμαθε για πρώτη φορά να επιβιώνει.

Ο Freud (1917), σε ένα από τα κείμενα του, εν μέσω άλλων έγραψε «…το Εγώ δεν είναι αφέντης στο ίδιο του το σπίτι». Αυτό που καταλαβαίνω πως ήθελε να πει ουσιαστικά ήταν πως οι περισσότεροι άνθρωποι φαντάζονται τους εαυτούς τους λογικούς και με αυτογνωσία ωστόσο μεγάλο μέρος της ανθρώπινης συμπεριφοράς διέπεται από κρυφούς φόβους, απαγορευμένες επιθυμίες, άλυτα πένθη και ασυνείδητες πεποιθήσεις. Ισχυρές άμυνες υψώνονται για να εμποδίσουν αυτές τις αλήθειες να φτάσουν στη συνείδηση.

Σκεφτείτε, για παράδειγμα, τον άνθρωπο που συνεχώς επικρίνει τους άλλους για εγωισμό. Ο ίδιος νιώθει γενναιόδωρος, ηθικός, έτοιμος να θυσιαστεί. Όμως κάτω από την ηθική του οργή κρύβεται ένας ασυνείδητος φθόνος, λαχταρά κρυφά την ελευθερία να βάλει πρώτα τις δικές ανάγκες, αλλά αυτή η επιθυμία του φαίνεται ανεπίτρεπτη. Έτσι, αντί να αναγνωρίσει τη δική του επιθετικότητα ή τις εγωιστικές επιθυμίες, τις προβάλλει στους άλλους. Ξαφνικά ο κόσμος γεμίζει με εγωιστές κι εκείνος μπορεί να παραμένει «αθώος» στα δικά του μάτια. Η προβολή προστατεύει τον εαυτό από την ενοχή, αλλά τον κρατάει φυλακισμένο σε μια παραμορφωμένη πραγματικότητα.

 

Μια άλλη ασθενής ήρθε στη θεραπεία παραπονούμενη για «άγχος χωρίς λόγο». Περιέγραφε τον εαυτό της ως ανεξάρτητη, επιτυχημένη που ήλεγχε απόλυτα τα συναισθήματά της. Κάθε φορά που έκανε την εμφάνισή της η θλίψη εκείνη έπεφτε με τα «μούτρα» στη δουλειά, καθάριζε, έτρεχε, έβγαινε με φίλους, πήγαινε γυμναστήριο. Η σιωπή την τρομοκρατούσε. Μια μέρα μετά από μια παρατεταμένη παύση στη συνεδρία, ξέσπασε σε κλάματα ψιθυρίζοντας «Δεν μπορώ…αν σταματήσω να κινούμαι, νιώθω κενή, ένα τίποτα». Αυτή η πρόταση περιείχε χρόνια ασυνείδητου πόνου. Στο βάθος αυτή παραγωγικότητα δεν ήταν φιλοδοξία, ήταν άμυνα. Κάτω από τη συνεχή δραστηριότητα ξαναζούσε μια παιδική εμπειρία συναισθηματικής παραμέλησης. Είχε μάθει από πολύ νωρίς ότι οι συναισθηματικές ανάγκες της δεν θα ικανοποιούνταν, γι' αυτό αντικατέστησε την επιθυμία με την απόδοση. Η επιτυχία έγινε υποκατάστατο της αγάπης και όσο παρέμενε απασχολημένη μπορούσε να αποφύγει την αφόρητη θλίψη των ανεκπλήρωτων αναγκών εξάρτησης.

Κάτι παρόμοιο συνέβαινε και με έναν άντρα που μου έλεγε για χρόνια πόσο πολύ λαχταρούσε την οικειότητα. Όμως κάθε φορά που κάποιος τον αγαπούσε ειλικρινά, έχανε το ενδιαφέρον του. Τελικά συνειδητοποίησε κάτι καταστροφικό, αυτό που τον συνάρπαζε περισσότερο ήταν το κυνηγητό, γιατί αυτό αναπαρήγαγε τη συναισθηματική έλλειψη που είχε μάθει από παιδί. Η αγάπη για εκείνον ήταν άγνωστη και συναισθηματικά ανασφαλής, δεν ήταν η απόρριψη αυτό που φοβόταν αλλά το να τον δει κάποιος πραγματικά. Το να σε γνωρίζουν βαθιά είναι τρομακτικό γιατί διαλύει τη φαντασία. Πολλοί είναι οι άνθρωποι που προτιμούν εξιδανικευμένες εκδοχές του εαυτού τους, που τους κάνουν να αισθάνονται πως είναι πάντα δυνατοί, πως δεν χρειάζονται κανέναν, πως είναι λογικοί, πως είναι ευγενικοί, πως έχουν τον έλεγχο.

Οι άνθρωποι δεν αντιστέκονται στην αλήθεια επειδή προτιμούν την ψευδαίσθηση, το κάνουν γιατί το σώμα θυμάται αυτό που έχει ξεχάσει το μυαλό. Μία από τις πιο σκληρές μάχες στην ψυχοθεραπεία δίνεται όταν το άτομο πλησιάζει την πραγματική αλλαγή. Παραδόξως, το άγχος αυξάνεται περισσότερο ακριβώς τη στιγμή που η θεραπεία αρχίζει να αποδίδει. Γιατί; Επειδή η θεραπεία απειλεί την ταυτότητα που γνώριζαν μέχρι τότε. Τα συμπτώματα, όσο επώδυνα κι αν είναι, γίνονται η πυξίδα με την οποία οργανώνεται η ζωή. Η κατάθλιψη μπορεί να κρατά φυλακισμένο έναν ασυνείδητο θυμό. Το άγχος μπορεί να λειτουργεί σαν ασπίδα ενάντια στο συναισθηματικό ρίσκο. Ακόμα και ο πόνος προσφέρει μια παράξενη αίσθηση συνέχειας.

Μέσα από την ψυχαναλυτική εργασία αποκαλύπτεται σιγά σιγά η εσωτερική αντίφαση. Γίνεται φανερό πως ο άνθρωπος που αγαπάει, μπορεί την ίδια στιγμή να αισθάνεται και μίσος. Πως ο πιο ανεξάρτητος άνθρωπος κρύβει μέσα του την ανάγκη να εξαρτηθεί. Πως πίσω από την πιο ακλόνητη αυτοπεποίθηση φωλιάζει ο φόβος. Η πραγματική συναισθηματική ωριμότητα έρχεται ακριβώς όταν επιτυγχάνεται η αντοχή σε αυτές τις αντιφάσεις χωρίς να επέρχεται κατάρρευση.

Ο Καρλ Γιουνγκ (2003) μίλησε για τη «σκιά», τα κρυμμένα μέρη του εαυτού που απορρίπτονται από τη συνείδηση. Όσο πιο έντονα πολεμά και αρνείται κανείς αυτές τις πτυχές, τόσο περισσότερη δύναμη τους δίνει στο σκοτάδι. Ό,τι δεν αναγνωρίζεται, δεν εξαφανίζεται· επιστρέφει από την πίσω πόρτα, μεταμορφωμένο σε συμπτώματα, σε όνειρα, σε ψυχαναγκασμούς, σε τοξικά μοτίβα σχέσεων, σε εθισμούς ή σε ένα διάχυτο άγχος. Μια γυναίκα που επιμένει ότι «δεν θυμώνει ποτέ» αναπτύσσει χρόνιες ημικρανίες. Ένας άντρας που πιστεύει ότι η ευαλωτότητα είναι αδυναμία γίνεται συναισθηματικά μουδιασμένος. Ένας γονέας που αρνείται τη δυσαρέσκεια προς το παιδί του γίνεται ανεξήγητα ευερέθιστος και ψυχρός. Το ασυνείδητο θα βρίσκει πάντα τρόπο να μιλάει, ακόμα και όταν το συνειδητό μυαλό αρνείται να ακούσει.

Η αυτογνωσία είναι βαθιά απελευθερωτική. Τη στιγμή που αναγνωρίζεται συνειδητά ένα μοτίβο, το άτομο παύει πια να είναι έρμαιό του. Η επίγνωση γεννά την επιλογή. Ένας άνθρωπος που καταλαβαίνει ότι η ζήλια του πηγάζει από την παιδική ανασφάλεια, μπορεί ακόμα να νιώθει αυτό το τσίμπημα, αλλά δεν το μπερδεύει πλέον με την αντικειμενική πραγματικότητα Ο αναστοχασμός δημιουργεί έναν πολύτιμο ψυχολογικό χώρο ανάμεσα στην παρόρμηση της στιγμής και στην πράξη. Αυτός είναι και ο αληθινός, ο μεγάλος στόχος της ψυχοθεραπείας, η ελευθερία. Η ελευθερία από την ψυχαναγκαστική επανάληψη των ίδιων επιλογών. Η ελευθερία από αόρατους φόβους. Η ελευθερία να αγαπάς χωρίς να αναπαράγεις ασταμάτητα παλιές πληγές.

Αυτή η ελευθερία όμως έχει ένα τίμημα, να πενθήσεις. Πένθος, όχι μόνο για τον πόνο του παρελθόντος αλλά και για την απώλεια των ψευδαισθήσεων στο παρόν. Είναι απαραίτητο κανείς να θρηνήσει τη φαντασίωση των τέλειων γονέων, της τέλειας αγάπης, του τέλειου ελέγχου, ακόμη και της φαντασίωσης ενός τέλειου, αράγιστου και ακέραιου εαυτού. Γι' αυτό η αυτογνωσία τρομάζει τόσο. Ο αναστοχασμός απειλεί τα ίδια τα οχυρά που κράτησαν μέχρι τώρα την ψυχή ζωντανή.

Δευτέρα, 13 Ιουλίου 2026